“Цахим” ба “Дижитал”
Өнөөгийн мэдээллийн эрин зуунд бид “цахим” болон “дижитал” гэсэн хоёр үгийг өдөр тутамдаа ижил утгаар, ээлжлэн ашиглах нь түгээмэл байдаг. Гэвч шинжлэх ухаан, мэдээллийн технологийн салбарт эдгээр нь утга зүй, үйл ажиллагааны хувьд нарийн ялгаатай ойлголтууд юм.
ШУТИС-ийн хэмжээнд албан хэрэг хөтлөлт, эрдэм шинжилгээний бүтээл болон өдөр тутмын харилцаанд нэр томьёоны төөрөгдлийг арилгаж, нэг мөр зөв хэрэглэхийн тулд дараах тайлбарыг хүргэж байна.
Үг зүйн гарал ба үндсэн тодорхойлолт
Цахим (Electronic)
Энэ нь “цахилгаан” гэх үндсэнд “-им” дагавар залгаж бүтээсэн, цэвэр монгол үг юм. Олон улсын нэр томьёонд Electronic (e-) гэж буудаг.
- Шинжлэх ухааны утга: Цахилгаан гүйдэл, хагас дамжуулагч эсвэл соронзон долгион дээр суурилсан техник, хэрэгсэл, мэдээлэл дамжуулах “суваг”-ийг илэрхийлнэ.
- Мөн чанар: Мэдээллийг зөөвөрлөж буй “дэд бүтэц” буюу “орчин”.
- Жишээ нь: Цахим шуудан (E-mail), Цахим засаглал (E-government), Цахим худалдаа (E-commerce), Цахим орчин (онлайн)
Дижитал (Digital)
Энэ нь Латин хэлний “Digitus” (хуруу, тоо) гэх үгнээс гаралтай олон улсын хэллэг юм. Монгол хэлний стандартад заримдаа “Тоон” гэж орчуулагддаг.
- Шинжлэх ухааны утга: Мэдээллийг 0 ба 1 гэсэн хоёртын тооллын систем (binary)-д хөрвүүлэн боловсруулах технологи, түүнд суурилсан шийдэл, аргачлалыг илэрхийлнэ.
- Мөн чанар: Мэдээллийг боловсруулж буй “технологи” бөгөөд цаашлаад хүмүүсийн “сэтгэлгээ, хандлага”-ыг илтгэнэ.
- Жишээ нь: Дижитал шилжилт (Digital Transformation), Дижитал соёл (Digital Culture), Дижитал ур чадвар (Digital Literacy).
Харьцуулсан хүснэгт
| Шинж чанар | Цахим (Electronic) | Дижитал (Digital) |
|---|---|---|
| Төвлөрөл | Техник хэрэгсэл, харилцааны суваг | Өгөгдөл, мэдээлэл, шинэ арга барил |
| Физик шинж | Цахилгаан эрчим хүчээр ажиллах | Тоон системээр мэдээллийг боловсруулах |
| Ойлголт | Хэрэглээ ба Орчин | Хандлага ба Өөрчлөлт |
| Түгээмэл хэрэглээ | Цахим сургалт, Цахим гарын үсэг | Дижитал эдийн засаг, Дижитал манлайлал |
💡 Энгийн жишээгээр тайлбарлах нь:
Хуучны зурагт (Аналог) нь цахилгаанаар ажилладаг тул “Цахим” төхөөрөмж мөн. Харин тэрхүү зурагтаар гарч буй дүрсийг тоон системд хөрвүүлж, интернетээр дамжуулан ухаалгаар удирдах боломжтой болсон үед энэ нь “Дижитал” телевиз болж хувирна.
Олон улсын стандарт ба Монгол хэлний хэрэглээ
- Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь (2018): “Цахим” гэдэг үгийг “Electronic” гэсэн утгаар албан ёсоор баталгаажуулсан. Харин “Digital” хэмээх ухагдахууныг мэдээллийн технологийн салбарт “Дижитал” хэлбэрээр нь шууд авч хэрэглэх нь утгын гажилтаас сэргийлдэг болохыг салбарын эрдэмтэд зөвлөдөг.
- Олон улсын хэрэглээ: Дэлхий нийтэд “E-learning” (Цахим сургалт) гэдгийг сургалтын материалыг интернэтээр түгээх үйл явц гэж үздэг бол, “Digital Learning” (Дижитал сургалт) гэдгийг AI, Data Analytics ашиглан оюутан бүрд тохирсон ухаалаг сургалтын орчин бүрдүүлэхийг хэлдэг.
ШУТИС-ийн орчинд мөрдөх зөв хэрэглээ
Бид их сургуулийнхаа өдөр тутмын үйл ажиллагаа болон бичиг баримтад дараах байдлаар ялгаж хэвших нь зүйтэй:
- Цахим орчин: Бидний өдөр тутам харилцаж буй интернэт, и-мэйл, дотоод сүлжээг заах үед;
- Цахим систем: Оюутны вэб, ERP зэрэг дэд бүтэц, програм хангамжуудыг ерөнхийд нь нэрлэхэд;
- Дижитал систем: AI, өгөгдлийн шинжилгээнд суурилсан шийдлийг ерөнхийд нь нэрлэхэд;
- Дижитал соёл: Технологид хандах бидний хандлага, ёс зүй, шинэ ур чадварыг тодорхойлоход;
- Дижитал шилжилт: Сургуулийн үйл ажиллагаа, багшлах арга зүйг дата болон ухаалаг технологид тулгуурлан сууриар нь шинэчлэх стратегийг ярих үед.
Дүгнэлт
“Цахим” бол бидний алхаж буй зам (дэд бүтэц), харин “Дижитал” бол тэр замаар ухаалгаар, хурдан бөгөөд аюулгүй зорчих бидний ур чадвар, сэтгэлгээний өөрчлөлт (шилжилт) юм.
Эх сурвалж:
- Монгол хэлний журамласан толь (Үндэсний хэлний зөвлөл)
- Олон улсын цахилгаан холбооны байгууллага (ITU) - Нэр томьёоны тайлбар
- ШУТИС, МХТС-ийн “Мэдээллийн технологийн нэр томьёоны тайлбар”